Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich

Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich to miejsce, które opowiada historię jednego z najważniejszych aktów oporu przeciwko germanizacji w zaborze pruskim. Mieści się w zabytkowym budynku dawnej szkoły ludowej przy ulicy Dzieci Wrzesińskich 13 – tej samej, w której w 1901 roku rozegrały się dramatyczne wydarzenia strajku szkolnego. To nie jest typowe muzeum regionalne z przypadkowymi zbiorami. To instytucja, która od 1966 roku dokumentuje historię Wrześni i okolic, ze szczególnym naciskiem na wydarzenia, które w maju 1901 roku zelektryzowały całą Europę.

Budynek sam w sobie zasługuje na uwagę. Jednopiętrowy, murowany na ceglano-kamiennym fundamencie, z charakterystycznym wysokim dachem dwuspadowym. Stoi w sercu zabytkowego śródmieścia Wrześni, dokładnie tam, gdzie historia się działa. Frontowa elewacja z siedmioma osiami okien, profilowane gzymsy, krzyżowe okna ze szprosami – wszystko to tworzy atmosferę końca XIX wieku, gdy po raz pierwszy dzieci przekroczyły próg tej szkoły.

Historia Strajku Szkolnego Dzieci Wrzesińskich

Żeby zrozumieć, dlaczego to muzeum w ogóle powstało, trzeba cofnąć się do wiosny 1901 roku. 4 marca władze pruskie wydały rozporządzenie, które nakazywało nauczanie religii w języku niemieckim – ostatni przedmiot, który jeszcze prowadzono po polsku. Dla mieszkańców Wrześni to była kropla, która przepełniła czarę.

Kiedy w kwietniu uczniom rozdano niemieckie katechizmy, dzieci odmówiły ich przyjęcia. Bronisława Śmidowiczówna, zwracając podręcznik nauczycielowi, trzymała go przez fartuszek – żeby nie brudzić sobie rąk. Ten gest stał się symbolem protestu.

20 maja 1901 roku doszło do kulminacji. Inspektor szkolny Winter zarządził dwugodzinny areszt dla 26 uczniów, którzy konsekwentnie odpowiadali po polsku na pytania zadawane po niemiecku. Część dzieci w końcu ustąpiła, ale czternaścioro najbardziej opornych zostało wychłostanych trzciną. Gdy poranione i zapłakane dzieci opuszczały szkołę, przed budynkiem zebrał się wzburzony tłum rodziców i mieszkańców miasta.

Strajk dzieci wrzesińskich odbił się echem w całej Europie i Stanach Zjednoczonych. Maria Konopnicka napisała emocjonalny wiersz „O Wrześni”, a sprawa trafiła na pierwsze strony gazet w wielu krajach. Protest trwał we Wrześni aż do 1904 roku, mimo że rodziców skazywano na kary więzienia do półtora roku.

Co zobaczysz w muzeum – ekspozycja stała

Muzeum dzieli się na kilka sal tematycznych. Pierwsza prezentuje znaleziska archeologiczne z regionu – i to nie byle jakie. Eksponaty z piastowskiego grodziska w Grzybowie-Rabieżycach z IX wieku to prawdziwa gratka dla miłośników wczesnego średniowiecza. Można tu zobaczyć ceramikę, biżuterię, elementy uzbrojenia, przedmioty codziennego użytku wykonane z kości, poroża i metali. Są też srebrne dirhemy – arabskie monety z VIII i IX wieku, część słynnego skarbu grzybowskiego.

Starsze znaleziska to siekierki kamienne i krzemienne z mezolitu, neolitu i epoki brązu, w tym charakterystyczne popielnice. Muzeum posiada w swoich zbiorach ponad 30 000 zabytków masowych oraz ponad 3100 przedmiotów zdeponowanych z grodziska w Grzybowie.

Ale prawdziwym magnesem jest sala poświęcona Wrześni w XIX i XX wieku. Tutaj znajduje się zrekonstruowana izba lekcyjna z okresu strajku szkolnego – z oryginalnym wyposażeniem z przełomu XIX i XX wieku. Drewniane ławki, tablica, katechizmy, atmosfera tamtych czasów odtworzona z dbałością o szczegóły. To nie jest sztuczna rekonstrukcja – meble i przedmioty są autentyczne.

Najstarszy polski film fabularny

W tej samej sali można obejrzeć projekcję filmu „Pruska kultura” z 1908 roku – najstarszego zachowanego polskiego filmu fabularnego. To ośmiominutowa niema produkcja, która opowiada właśnie o strajku dzieci wrzesińskich i proteście Michała Drzymały. Film powstał na przełomie 1907 i 1908 roku, ale carska cenzura zaraz po premierze zabroniła go wyświetlać. Kopia przetrwała we Francji pod tytułem „Les Martyrs de la Pologne” i została odnaleziona w 2000 roku w archiwum w Bois d’Arcy pod Paryżem przez małżeństwo historyków filmu z Poznania.

Oglądanie tego filmu w miejscu, gdzie rozgrywały się przedstawione w nim wydarzenia, to naprawdę wyjątkowe doświadczenie. Nie każdy dzień zdarza się zobaczyć kinematografię sprzed 120 lat w jej historycznym kontekście.

Film „Pruska kultura” był tak mocno eksploatowany, że perforacja taśmy nosiła wyraźne ślady zużycia – świadectwo tego, jak często był wyświetlany w kinach Francji i Włoch jako świadectwo germanizacji w zaborze pruskim.

Zbiory sztuki i pamiątki regionalne

Muzeum gromadzi też ciekawe zbiory mebli z XIX wieku – neorokokową szafonierkę z 1870 roku z drewna sosnowego fornirowanego orzechem kaukaskim, stolik owalny, mahoniowe zydla z rzeźbionymi zapleckami. W kolekcji znajdują się obrazy, w tym „Kapitulacja wojsk niemieckich na Górze św. Anny” Jerzego Kossaka z 1937 roku, prace wrzesińskiego artysty Mariana Turwida, lampy naftowe, ceramika, pozytywka i polifon.

Biblioteka muzealna gromadzi zbiory dotyczące ziemi wrzesińskiej i ludzi z nią związanych. Można z nich korzystać na miejscu – przydatne dla osób researczujących historię regionu czy genealogię rodzinną.

Dla kogo to miejsce?

Przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią Polski pod zaborami. Strajk Szkolny Dzieci Wrzesińskich to fragment historii, który w podręcznikach zajmuje zwykle kilka zdań, a tutaj można poznać szczegóły, zobaczyć autentyczne przedmioty, poczuć atmosferę tamtych czasów.

Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym znajdą tu doskonały materiał do rozmów o polskości, odwadze i oporze wobec niesprawiedliwości. Zrekonstruowana klasa szkolna pozwala dzieciom wyobrazić sobie, jak wyglądała szkoła ich rówieśników ponad sto lat temu.

Miłośnicy archeologii docenią zbiory z grodziska w Grzybowie – to naprawdę imponująca kolekcja wczesnośredniowiecznych artefaktów, która pokazuje, że historia tego regionu sięga znacznie dalej niż XIX wiek.

Nie jest to jednak miejsce dla osób szukających rozrywki czy interaktywnych atrakcji. Muzeum ma klasyczny charakter – eksponaty w gablotach, opisy, projekcje filmowe. Ale jeśli ktoś ceni sobie autentyzm i historyczny kontekst, to właśnie tu go znajdzie.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia:

• Wtorek-piątek: 10:00-16:00
• Czwarta niedziela miesiąca: 10:00-16:00
• Święta patriotyczne: 12:00-16:00
• Poniedziałki: nieczynne

Ceny biletów:

• Bilet normalny: 10 zł
• Bilet ulgowy: 7 zł
• Usługa przewodnicka: 50 zł

Kontakt:
Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich
ul. Dzieci Wrzesińskich 13
62-300 Września
Tel: 61 43 60 192
E-mail: [email protected]

Jak dojechać: Września leży przy trasie krajowej nr 15 (Gniezno-Jarocin), około 45 km od Poznania. Muzeum znajduje się w ścisłym centrum miasta, w pobliżu rynku. Dojazd samochodem z Poznania zajmuje około 40 minut. Można też dojechać pociągiem – dworzec kolejowy we Wrześni obsługuje połączenia regionalne, a stamtąd do muzeum jest około 15 minut spacerem.

Ile czasu przeznaczyć: Spokojne zwiedzanie zajmuje około godziny, może półtorej, jeśli chce się obejrzeć film i dokładnie przeczytać wszystkie opisy. Dla grup szkolnych z przewodnikiem warto zarezerwować około dwóch godzin.

W 2024 roku Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich otrzymało trzecią nagrodę za działalność naukową i wydawniczą w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku w Wielkopolsce „Izabella 2024”. W 2026 roku muzeum obchodziło 60-lecie swojej działalności.

Warto zajrzeć też na stronę muzeum przed wizytą – placówka organizuje wystawy czasowe, spotkania autorskie, konkursy historyczne i inne wydarzenia związane z historią Wrześni. W maju, w rocznicę strajku, odbywają się specjalne uroczystości i projekcje filmowe.

Września to niewielkie miasto, więc wizytę w muzeum można połączyć ze spacerem po zabytkowym centrum, wizytą w kościele farnym (związanym z postacią księdza Jana Laskowskiego, duchowego przywódcy strajku) czy przy pomniku Dzieci Wrzesińskich. Całość zajmie kilka godzin i da pełny obraz tego, czym było to miejsce w 1901 roku i czym jest dzisiaj.