Pomnik Samolotu Ił-28 Witkowo

W niewielkim miasteczku Witkowo, nieopodal Gniezna, na skraju osiedla mieszkaniowego stoi na betonowym cokole srebrny odrzutowiec z czerwoną gwiazdą na kadłubie. To Ił-28 – radziecki bombowiec z lat 50., który przez ćwierć wieku służył w pobliskiej bazie lotniczej w Powidzu. Dla przechodniów widok samolotu pomiędzy blokami może być zaskakujący, ale dla mieszkańców to symbol związku ich miasta z wojskowym lotnictwem.

Pomnik nie powstał przypadkowo. Witkowo leży zaledwie kilka kilometrów od jednej z największych baz lotniczych w Polsce, a historia obu miejsc splatała się od lat 50. XX wieku.

Samolot z czasów zimnej wojny

Ił-28 to odrzutowy bombowiec zaprojektowany przez Siergieja Iliuszyna tuż po II wojnie światowej. Maszyna ta wygrała konkurencję z innymi projektami i stała się podstawowym bombowcem sił powietrznych Związku Radzieckiego oraz państw Układu Warszawskiego. Pierwszy pułk wyposażony w te samoloty wziął udział w defiladzie na Placu Czerwonym 1 maja 1950 roku – była to ich pierwsza publiczna prezentacja.

Konstrukcja okazała się na tyle udana, że samoloty te służyły w polskim lotnictwie wojskowym przez ponad dwie dekady. Charakterystyczny sylwetka górnopłatu z dwoma silnikami odrzutowymi zamontowanymi pod skrzydłami była przez lata stałym elementem polskiego nieba.

Od Powidza do pomnika

Konkretnie ten egzemplarz, oznaczony numerem taktycznym 10, rozpoczął służbę w bazie w Powidzu w 1952 roku. Przez 25 lat latał w ramach polskich sił powietrznych, a 29 grudnia 1977 roku oficjalnie zakończył swoją bojową karierę. To była wersja rozpoznawcza Ił-28R, wyposażona w specjalistyczną aparaturę fotograficzną.

Samolot mógł skończyć na złomowisku, gdyby nie inicjatywa kapitana Bara – dowódcy tej maszyny przez najdłuższy okres jej służby. Dzięki jego staraniom samolot został zachowany i 23 sierpnia 1988 roku ustawiony na betonowym cokole w centrum Witkowa. W 2001 roku, 23 czerwca, odsłonięto przy pomniku tablicę pamiątkową poświęconą lotnikom.

Witkowo ma aż dwa pomniki samolotów – oprócz Ił-28 w mieście stoi również szkolno-treningowy TS-8 Bies, umieszczony na terenie jednej ze szkół. To rzadkość, by tak niewielkie miasto miało dwa oryginalne samoloty jako pomniki.

Co zobaczyć przy pomniku

Samolot stoi na solidnym cokole w przestrzeni publicznej, otoczony zadbanym terenem. Mimo że kontekst – otaczające go bloki mieszkalne – może wydawać się nietypowy, całość dobrze komponuje się z otoczeniem. Maszyna zachowała charakterystyczne srebrne malowanie z czerwonymi gwiazdami na kadłubie i skrzydłach oraz wyraźnie widocznym numerem 10.

Z bliska widać charakterystyczne cechy konstrukcji: prosty trapezowy płat, dwa silniki odrzutowe Klimowa WK-1 w gondolach pod skrzydłami, oszklony nos dla nawigatora-bombardiera oraz przeszklone stanowisko strzelca ogonowego w tylnej części kadłuba. To solidna, duża maszyna – jej kadłub ma w najszerszym miejscu 1,8 metra średnicy.

Tablica pamiątkowa przy pomniku przypomina o lotnikach, którzy służyli w pobliskiej bazie. Dla miłośników lotnictwa wojskowego to okazja, by z bliska przyjrzeć się konstrukcji, która przez dekady stanowiła trzon bombowego lotnictwa państw Układu Warszawskiego.

Związek z bazą w Powidzu

Żeby zrozumieć, dlaczego akurat w Witkowie stoi pomnik wojskowego samolotu, trzeba wiedzieć o specyfice tego regionu. W 1952 roku, kilka kilometrów od miasta, rozpoczęto budowę gigantycznego lotniska wojskowego. Projektowali je sowieccy specjaliści z myślą o tym, by mogło przyjmować ciężkie bombowce strategiczne – stąd droga startowa o długości 3500 metrów, znacznie przekraczająca standardowe wymiary.

Od 1956 roku bazowały tam polskie pułki bombowe, głównie wyposażone właśnie w Ił-28. Później, w latach 70., pojawiły się Su-20, a od 1984 roku samoloty uderzeniowe Su-22. Obecnie stacjonują tam transportowe Herculesy C-130. Baza w Powidzu to jeden z największych pracodawców w gminie, a powiązania między miastem a lotnictwem wojskowym trwają nieprzerwanie od ponad 70 lat.

Dla kogo ta atrakcja

Pomnik zainteresuje przede wszystkim pasjonatów lotnictwa wojskowego i techniki z czasów zimnej wojny. To jedna z niewielu okazji, by zobaczyć z bliska radziecki bombowiec z lat 50. – większość zachowanych egzemplarzy znajduje się w muzeach lotniczych, gdzie dostęp do nich jest ograniczony.

Rodziny z dziećmi również zatrzymują się przy pomniku – dla dzieciaków prawdziwy samolot to zawsze atrakcja, zwłaszcza że stoi w miejscu ogólnodostępnym i można go obejrzeć ze wszystkich stron. Nie jest to jednak cel sam w sobie na wycieczkę – raczej punkt do odwiedzenia przy okazji przejazdu przez Witkowo lub zwiedzania okolicy.

W muzeach w Polsce można zobaczyć jeszcze kilka egzemplarzy Ił-28, m.in. w Muzeum Sił Powietrznych w Dęblinie czy w Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej w Warszawie. Pomnik w Witkowie wyróżnia się tym, że jest swobodnie dostępny przez całą dobę.

Informacje praktyczne

Wstęp: bezpłatny, obiekt dostępny całą dobę z zewnątrz

Lokalizacja: Pomnik znajduje się w centrum Witkowa, przy osiedlu mieszkaniowym. Do miasta można dojechać drogą wojewódzką nr 197 z Gniezna (około 15 km) lub z Konina. Najbliższa stacja kolejowa to Gniezno, skąd do Witkowa można dojechać autobusem.

Parking: Można zaparkować przy pobliskich ulicach, to zwykła przestrzeń miejska bez dedykowanego parkingu dla turystów.

Czas zwiedzania: 10-15 minut wystarczy, by obejrzeć samolot i przeczytać tablicę. Miłośnicy lotnictwa mogą spędzić tu dłużej, robiąc zdjęcia z różnych perspektyw.

Co jeszcze w okolicy: Witkowo ma również drugi pomnik samolotu – TS-8 Bies na terenie szkoły. W samym mieście warto zwrócić uwagę na pomnik Powstańców Wielkopolskich i kościół św. Mikołaja. Niedaleko znajduje się Gniezno z katedrą i starówką, a także Muzeum Początków Państwa Polskiego.

Dla osób planujących trasę przez północną Wielkopolskę pomnik może być ciekawym przystankiem – zwłaszcza jeśli w okolicy odwiedza się inne miejsca związane z lotnictwem lub historią wojskową. Sam w sobie nie wymaga długiego postoju, ale stanowi ciekawy akcent podróży i okazję do krótkiego stretchu podczas dłuższej trasy.